(Continued from page 398.)
URNUIGH AIRSON NAM PAPANACH.
O Dhé, a “chruthaich na h-uile dhaoine, agus aig nach ‘eil fuath do ni sam-bith a rinneadh leat,” seall ann an trocair air ar comh-pheacaich na Pápanaich bhochd. Fosgail an sùilean. Pill iad “bho dhorchas gu solus.” Treòraich iad a dh-ionnsuidh Iosa—an t-aon dòchas; agus dean air an son ni’s mò na’s urrainn sinne iarraidh, tre Iosa Criòsd ar Tighearn. AMEN.
LAOIDH I.
AM BIOBULL.—(Ceist 96.)
Am Biobull naomha Leabhar Dhé:
Sin m’ ulaidh phriseil ‘us mo shéud;
Tha ‘g innseadh dhomb co ás tha mì;
Ciod è mo chor ‘us ciod mo bhrigh.
Ga m’ stiùradh ceart, ‘nuair théid mì ceàrr;
A’ foillseach’ Slànugheir nan gràs;
‘N a sholus dealrach air an ròd;
‘S ag innseadh dhomb mo bhinn ‘s a’ mhòd.
Ri cridh’ a’ bhròin a’ labhairt caomh,
‘Toirt sòlais dhà tre ‘n Spiorad naomh;
A’ nochdadh ciamar gheibhear buaidh,
Tre chreidimh, eadhon air an uaigh!
A’ taigse beath’ le sonas sior,
‘S ag innseadh cor an aingidh chìar:
A leabhair bheannaichte an àigh,
M’ ulaidh, mo ghàirdeachas, mo ghràdh!
LAOIDH II.—(Ceist 113.)
Cha leig sinne dhinn am Biobull
Naomh Leabhar Firinn Dhé;
Lorg neartmhor ‘us taic nan aosda,
Ceànn-iùil na h-òig’ gach ré;
A’ ghrian ‘tha ‘sgapadh soluis àigh
Air slighibh dorcha, cian;
Guth Chriosd ‘sior-labhairt ann an gràdh,
‘Ga m’ ghairm gu slaint ‘s gu Dia.
Cha leig sinne dhinn am Biobull
Sgàth aoibhneis, no sgàth bròin;
Cha reic sinne ‘chaoichd an Fhirinn
Air airgiod, no air òr.
Ged dh’fheuchas daoin’ ri ‘sgaradh uainn,
Le ainneart, no le gò,
Bheir dùlan doibh aig meud an cruais,
Oir seasaidh Dia a’ choir.
Cha leig sinne dhinn am Biobull,
Ach éighear è le buaidh,
Gus an cluinnear a sgéul priseil
Feadh Innse cian a’ chuaín.
Gus ‘n òl gach tréubh de ‘uisg brighmhor
‘S an can gach tir gu léir,
Gu’n lean iadsan dlùth ri ‘m Biobull
Air feadh gach linn, ‘s gach ré.
LAOIDH III.
AN T-ATH-LEASACHADH.—(Ceist 7.)
Buidheachas do’n ATH-LEASACHADH,
Le teisteanas ‘us buaidh;
‘S è ‘tha ‘tabhairt dhuiinn a’ Bhlobuill
‘An cànain fior an t-sluaigh.
S’ è ‘thug eòlas, gliocas, saorsa
Do’n t-saoghal so gu léir;
Teagasg, dòchas, beatha, slàinte
Mar sholus glan nan spéur.
Buan-mhairidh ‘n solus saoibhir sin
‘Sior-shoillseachadh mar ghréin,
‘S cha n-urrainn Pàp, no sagartan
A gheàrradh ás uainn-féin.
Sior-mholaibh an T-ATH-LEASACHADH,
A sheanairean ‘s a chlann,
‘Us ‘òigearan ‘s a mhaighdeana,
‘S gach créutair a ta ànn.
O làn-mholamaid Iehòbhah
A dheònuich dhuiinn a ghràdh,
‘S ath-leasachadh nan rìoghachdan
Tre shoisgeul Chriosd gu bràth!
LAOIDH IV.
LEIR-SGRIOS BHABILOIN.—(Ceist 280.)
Tha clach ‘an làimh an Aingil àird,
Sin sàmhladh Bhàbíloin nam plàigh,
Biodh gach fàidh ait, ‘us sibhse ‘Naoimh,
Diolar dhuibh àmhghar agus caoidh.
Thuirt è ‘n a mhòrachd, ‘us ‘n a bhuaidh,
Thilg è ‘chalach-mhuilinn anns a’ chuan;
Marso tha léir-sgrios Bhàbeil teann,
Cha n-fhàgar dhì-se clach, no crànn.
O! greasadh làithean ait nan gràs,
‘Bheir do shiol Adhaimh saorsa làn,
Sin éighear àrd le gràdh ‘us buaidh,
Ainm Iosa, Slànuighear an t-sluaigh.
IUCHAIR.
[Anns a’ chuid so de’n Leabhar, gheibhear focail agus ainmean àraid air am fosgladh, no air am mineachadh. Tha gach focal air a mhineachadh amhàin a-réir an t-seadh a ta è a’ giùlain anns a’ Ceist. Tha C. agus na Fùgearan ag innseadh àireimh na Ceist’ anns am fàighear am focal. Tha Beurladh air cuid de na focail air a cur eadar dà chròmaig; marso (Lent).—Faic Carghus.]
Abhlan, wafer, host. Abhlan coisrigte, the host or bread in the eucharist. So ainm na breacaig arain, no na gearraige a ta air a gnàthachadh, leis na Pàpanaich, ann an seirbhis na h-aifrin, no ann an sacramaid a chomànachaidh aca. Tha an t-abhlan so air a dheanamh de phlùr agus uisg.—Faic Ceist 215.
Absolvo te (focal Laidinn), I absolve thee, tha mi ‘g a do shaoradh, no ‘g a d’fhuasgladh o chionta do pheacaidh; tha mi ‘toirt maitheanais dhuit. Is iad so briathran an t-sagairt ris an neach d’ am bheil è ‘toirt maitheanais aig àm na faosaid.—C. 167-172.
Acuinas, Aquinas. Faic Naomh.
Aifronn, mass; aifrinnean, masses; (the Popish mass, or the administration of the Communion Sacrament in the Church of Rome). So an t-ainm a tha aig frithealadh sacramaid a’ chomànachaidh ann an eaglais na Ròimh. Ann an comànachadh na h-eaglais so, òlaidh an sagart féin am fion uile, agus bheir è a’ bhreacag arain amhàin do’n phobull.—(C. 121-129.) Ann an àitibh de’n Ghàidhealtachd, theirear “an eirinn,” no “an oirinn” ris “an aifronn.” Is àbhaist do’n t-sagart a dhòl tre caochladh foirm neònach, faoin, an àm dhà bhi ‘deanamh na h-aifrin. Air ‘èideadh le gùn fada, geal agus le peiteig bhàin, buailidh è dhionnsuidh na h-altair, far am bheil aodaichean-altair, aodaichean comànachaidh, agus ciste anns am bheil an t-abhlan coisrigte air a ghleidheadh; coinnleirean, mlasan, tùsearan, poitean-uisege agus nithe eile; agus an sin, tòisichidh è ri caochladh iomairt; togaidh è suas a shùlean agus seallaidh è sios arist; an-deigh dhà sin a dheanamh tri uairean, sgaoididh è mach a làmhan, agus dùinidh è ri ‘chéile rist iad, a’ gluasad a mheuran gu luath; cromaidh agus lùbaidh agus crùbaidh è; tionndaididh è air a thaobh, air a làimh dheis agus chlith; osnaichidh è, buailidh è air ‘uchd; togaidh è suas an cupan-comànachaidh agus feuchaidh è do’n t-sluaigh è, agus leigidh è sios arist è; roinnidh è an t-abhlan ‘n a thri earrannaibh, a’ sàmhlachadh amach le sin tri earranna na h-eaglais—earrann dh’ì air neamh, air talamh agus anns a’ phurgadaidh; pronnaidh è cuid de ‘n abhlan anns an fhion, agus ithidh è cuid dheth tioram; ionnlaididh è a làmhan roimh an choisrigeadh; pògaidh è an altair, an truisear, an leabhar agus lomhaigh-na-sithe; crathaidh è an t-uigse-coisrigidh air an t-slugh, loisgidh è tuis, cuiridh è na croisean air a’ chupan, air an aran, air a’ bhéul, air a’ bhroilleach agus air an aodunn; ni è sàmhladh so na croise fichead uair, cho fad ‘s a bhitheas è ris an aifrinn. 1
Aithrichean, fathers; na h-aithrichean, the fathers; seanairean; daoiné aosda: na diadhairean, no na h-ùghdairean diadhaidh a b’ fhaigse air làithibh nan Abstol. Dhìubh sin goirear gu tric na h-Aithrichean Abstolach, the Apostolic fathers. So ainmean nan Aithrichean a’s comharrachtae—Barnabas, Clemens, Hèrmas, Ignatius, Policarp. ‘N an deigh sin, Ciprian, Clemens-Alecsandrinus, Irenéus, Justin Martir, Origen, Tertullian. Agus arist Ambrose, Augustine, Crisostom, Ierome, agus mòran eile. Bha na còig déug sin ann, eadar an dara agus an ceathramh linn. Bha iad glé éudmhor air taobh a’ chreidimh Chriosdail agus sgiobh iad leabhraichean féumail.—C. 80-95. Theirear na h-Aithrichean, no “na Sìnsirean” ri fireanaibh an t-Seann Tiomnaidh, Abel, Noah, Abraham, Iacob, &c. (Eabh. xi. 2.)
Ambrose, fear glé ainmeil de na h-Aithrichean; easbuig Mhilain, duine ciùin, diadhaidh agus glé ionnsaichte. ‘Nuair a bha è ‘n a leanabh ‘us è ‘n a shineadh, air là àraid, aig dorus tigh ‘athar, laidh sgaoth sheillein air a cheànn agus cuid diubh a’ dol astigh ‘s amach na bhéul gun chron sambith a dheanamh air.
Arianaich, Arians; luchd-co-bharail ris a’ bhaoth-chreidimheach Arius, a tha gu mearachdach a’ cumail amach nach ‘eil Criosd am Mac co-ionann ri Dia an t-Athair.—C. 58.
Arles, baile anns an Fhraing.—C. 45.—Nòd.
Apocrypha, Apocrypha; (the name of certain ancient writings or books which are not inspired): So ainm leabhraichean aosmhor, àraid nach ‘eil air an deachdadh leis an Spiorad Naomh. Tha iad air an gabhail ‘s air an aideachadh le eaglais na Ròimh, mar chuid de’n Sgriobtuir, ach air an dùiltadh le Pròtastanaich. Cha n’eil fios cò is ùghdair dhoibh, no cò a sgiobh iad. Cha robh iad air an gabhail leis na h-Iudhaich, no air an aideachadh le Criosd, no leis na h-Abstoil, ni mò bha iad riamh air an gabhail, mar Sgriobtuir, le eaglais Chriosdail air-bith, gu àm Comhairle Thrent.
Asia, taobh na h-Aird-an-ear de’n chrùinne-ché, no de’n t-saoighal mhòr so.
Ascaoin, ascaointeas, excommunication. “Ascaoin eaglais,” cur à comunn nan Criosduidhean.
Ath-leasachadh, reformation; an leasachadh mòr, no am beann-achd saoibhir, an t-saorsa ‘s an t-eòlas a thainig air an t-saoighal leis a’ chreidimh Phròtastanach.—Faic Pròtastanach.
Augustine.—Faic Aithrichean.
Ban-aba, an abbess; ban-mhaighstear abaid, no bean riaghlaidh ann an tigh nan dubh-chailleach.—C. 272.
1 Catechism for Roman Catholics and Protestants, p. 61.—Dublin, 1832.
Bárnabas, aon de na h-Aithrichibh Abstolach.—Faic Aithrichean.
Baoth-chreidimh, heresy; heterodoxy; ereidimh mi-fhallain, mear-achdach; baoth bharail; claon bheachd, no barail nach ‘eil a-réir lagh na h-eaglais na Ròimh gu tric a’ bémadh na h-eaglaise Pròtastanaich airson fhaileusan de bhaoth-chreidimh a dh-fhaodas a bhi ìnte; agus an-deigh sin, is i eaglais na Ròimh féin màthair nam baoth-chreidimh a’s truime ‘s a’s mò a bha riamh ànn. Is è cuid de easbuigibh, de shagartaibh agus de mhanaich na Ròimh ‘bu chinn-iùil, air tìs, do na caochladh buidheannaibh baoth-chreidmheach so a leanas—na Nobhatian-aich, Dònataich, Arianaich, Pelàgianaich, Nestòrianaich, Eutichianaich,1 &c.
Baoth-chreidmheach, heretic; ericeach: neach aig am bheil beachd no barail mi-fhallain mu’n chreidimh.—Faic Ericeach.
Baronius, easbuig agus fear-eachdraidh Pàpanach. Sgrìobh an duine so each-draich air mearachdan agus mi-bhéus nam Pàp. Faic Neo-mhearchadas.
Bartolomèus (St. Bartholomew), aon de na naoimh. Tha féill air a cumail leis na Pàpanaich aon uair ‘s a’ bhliadhna, do’n ainm “Là Bhartoloméuis” (St. Bartholomew’s Day). Is ann air oidhche an là so (24th August, 1572), a thòisich am mort oillteil sin leis an robh àireamh mòr Phròtastanach air an cur gu bàs, fo òrdugh eaglais na Ròimh, anns an Fhraing, anns a’ bhliadhna 1572. Mhair a’ chasgairt uamhasach so, fad dheich là fichead, agus chaidh (30,000) deich mile ficheadh a mharbhadh, no a-réir cùntais eile, ceud mile.—C. 305.
Basil, baile ann an Switzerland.—Faic Comhairle.
Bellarmine.—Faic Ughdair.
Béul-eachdraidh (tradition); béul-aithris; eachdraidh neo-sgrìobhte; gnàthachadh; ùrsgèul; eachdraidh no cùnttas mu nithibh a ta air an sìneadh anuas o ghinealach gu ginealach, agus air an ìnnseadh o bhéul gu béul, fad bhliadhnachan, agus a dh-fhaodas a bhi, an-deigh sin, air an cur ann an sgrìobhadh.—C. 73.
Bhienna, Vienna; àrd bhaile na h-Austria.—Faic Comhairle.
Brìde, St. Bridget, aon de na naomh.—Faic Naomh.
Brìgh-atharrachadh, (transubstantiation); atharrachadh, no tionndadh arain agus fiona gu feòil agus fuil. An teagasg mearachdach sin aig eaglais na Ròimh leis am bheil i a’ toirt air a luchd-aoraidh a chreidsinn, gu’m bheil an t-abhlan agus am fion, a ghnàthaichear ann an seirbhis na h-aifrin, gu h-iomlan, air an deanamh ‘n am fior Chriosd!—C. 199-220.
Brùiteachd, (contrition); bròn no doilghios airson peacaidh.
Butler, sgrìobhadair Pàpanach.—Faic Ughdair.
Caitèan, Cajetan.—Faic Ughdair.
Càil, sense; na càilean, the senses. Is iad na còig càilean, no na ceud-fàdhan, faicinn, seeing; cluinninn, hearing; boltanas, smelling; blasad, tasting; agus faireachadh, feeling.—C. 207-10.
1 The Very Rev. Daniel Bagot’s Protestant Catechism, page 50.
Cailligeach, (Catholic, universal, general); coitchionn, coitchionta; cumanta: na h-uile: anns am bheil na h-uile, no cuid aig na h-uile. Tha eaglais na Ròimh ag ràdh gur i-féin amhàin an Eaglais Chaitligeach, the Catholic Church. Ach cha n-eil còir sam-bith aice-se, no aig eaglais eile an t-ainm so (Catholic) a ghabhail dhì-féin amhàin. Is i an Eaglais Chaitligeach, na h-uile a tha fior-chreidsinn ann an Criosd, ciod air-bith eaglais àraid, do ‘m buin iad anns an t-saoghail so.—C. 22, 24, 28.
Carghus, (Lent). So àm, no làithean air nach ‘eil è, a-réir teagasg Ròimh, ceadaichte do Phàpanaich feòil itheadh.
Calcedon, Chalcedon; baile ann an Iar-thuath, na h-Asia.
Cassander, ùghdair Pàpanach. Catholic.—Faic Caitligeach.
Ceall-ghoid, (sacrilege); goid nithe naomha, no ni sam-bith a bhuneas do eaglais: truailleadh, no mi-ghnàthachadh nithe naomha.—Créud Phìuis IV., EAR. 3.
Ceartair, reformer; Ceartairean, reformers: na fir-ath-leasachaidh. Na daoine trúin, éudmhor, maith sin a ghlan o mhearachdan agus a cheartaich an creidimh an-deigh dhà bhi air a thruailleadh, fo chlaonadh eaglais na Ròimh.—Na daoine a bha air an òrduchadh le Dia, chum an t-Ath-leasachadh a chur air chois. B’ iad sin Luther, Melancthon, Suingle, Iain Nocs, agus mòran eile.—Faic Protestanach.
Ceilt-inntinn, (equivocation, ambiguity): labhairt dhùbailt; caimt chealgach; car-fhocal; labhairt anns am bheil dà sheadh; cluaineas; gun bhi ‘labhairt a-réir fios, no smuaintean na h-inntinn.—C. 284 88.
Chillinguort, (William) Chillingworth, Sasunnach Pròtastanach a sgrìobh an aghaidh teagasg na Ròimh.—C. 96.
Cinneach, (a nation; Gentile, heathen, pagan); geintileach, pàganach. Gach aon nach ‘eil a’ creidsinn anns an Dia bheò agus fhor. Roimh theachd Chriosd bu chinnich uile luchd-àiteachaidh an t-saoghail, ach na h-Iudhaich, no na h-Israelich amhàin.
Ciprian, Cyprian; aon de na h-aithrichean Abstolach.—Faic Aithrichean.
Clemens, fear de na h-Aithrichean.
Coguis, (conscience). Fianuis a’ chridhe: an fhianuis sin a ta air a suidheachadh ann san taobh astigh dhinn, agus a tha ‘toirt breith air ar gnomhraibh, agus ag aontachadh leò, no ‘togail a guth’ n an aghaidh; ‘g am moladh, no ‘g an diteadh, a-réir an t-soluis, an eòlais, no an aineolais a ta innte. Tha am Breith-eamh so ann am broilleach gach duine. Is tric a chlinnear neach ag ràdh, “Rinn mi,” no “tha mi ‘deanamh so (no sid), a-réir mo choguis”—a-réir mar tha mo choguis ag aontachadh leam. Ach is ann amhàin an uair a bhitheas a’ choguis maith agus glan, agus air a soillseachadh le eòlas fallain—solus na firinn, is urrainnear sin a ràdh gu ceart. Faodaidh am mortair, no fear-uile air-bith, a ràdh agus is minig a thubhairt è sin, “tha mi ‘deanamh a-réir mo choguis,” no tha mo choguis (air an àm) ag aontachadh leam; ach gidheadh, tha a ghnomh fior olc—uamhasach. Air an aobhar sin, cha làmh-threòrachaidh shabbailt, cheart a h-uile choguis.
Tha a’ choguis mhaith agus an droch coguis air an leigeil ris duinn gu soilleir anns an Sgriobtuir. (1) Coguis mhaith. Sin coguis nach ‘eil air a truailleadh, no air a dalladh—fianuis ann an neach gu’m bheil è firinneach agus dìleas, agus air a ghlusad le gràdh chum a dhleasanas a dheanamh do Dhia agus do dhuine. “A nis is e a’s crìoch do’n aithne gràdh á cridhe glan agus á coguis mhaith agus á creidimh neo-chealgach.”—I Tim. i. 5. (2) Coguis ghlan. Sin fianuis ann an neach gu’m bheil è gu treibh-dhireach a’ creidsinn na firinn, a’ mothachadh a cumhachd agus a’ gabhail teagasg an t-soisgeil mar riaghailt a chreidimh anns nach faodar teagamh a chur; agus mar riaghailt a bheatha nach faodar a bhriseadh. “A’ cumail rùin-diomhair a’ creidimh ann an coguis ghloin.”—I Tim. iii. 9. (3) Coguis anmhunn, no lag. Sin neach nach ‘eil seasmhach—neach gun mhothachadh géur, ceart—neach gun eòlas fallain—neach a bhiteas fo theagamh ‘us fo imcheist thaobh iomadh ni, gun fhiis soilleir aige ciod is còir dha’dheanamh agus an long sin, a bheir anshocair air-féin. “Agus air d’ an coguis a bhi anmhunn tha i air a salachadh.”—I Cor. viii. 7. (4) Droch coguis; tha i so salah, dorch, marbh, no buairte. Coguis shalach. Sin coguis a tha air a truailleadh ‘s air a dalladh cho mòr ‘us nach aithne dh’eadar-dhealachadh a chur eadar am maith ‘s an t-olc: their i’ gur olc nithe maith, agus gur maith nithe olc. “Dhoibhsan a ta salah agus mì-chreideach, cha n’eil aon ni glan; ach tha an inntinn agus an coguis féin air a salachadh.”—Tit. i. 15. Coguis dhorch, no mharbh. Sin coguis gun mhothachadh idir air maith no olc. Is ionann d’ an t-olc ‘s am maith. Tha i air a cruadhachadh mar iarunn, no mar gu’m bitheadh a comas mothachaidh air a losgdh às, “Air bhi d’an cosgusibh air an losgdh le iarunn dearg.”—I Tim. iv. 2. Bithidh an droch coguis a’ diteadh ‘nuair bu chòir dh’ a bhi ‘moladh, agus a’ moladh, no ‘gabhail a leisgeil, nuair bu chòir dh’ a bhi ‘diteadh. —Salm x. iii. Bithidh i, air uairibh, ann an sith ris a’ pheacach. —Ier. vi. 14. Ach glé thric ann an aisith ris a’ chiontach air a glusad, air a bioradh ‘s air a buaireadh le trioblaid airson a chionta.—Isà. lvii. 20-21.
Bithidh an droch coguis—a’ choguis chiontach—air a dùsgadh, air uairibh, le mòr uamhas airson a cionta ‘s a h-aingidheachd an làthair Dhia. Air an àm sin, togaidh i suas a guth-ditidh gu dian, tréun, tròm, teànn, searbh, an aghaidh a’ chiontaich. Coguis air a làn-dùsgadh! cia anabarrach mòr a cumhachd! cha n-urrainnear a guth-ditidh a chasgadh, no ‘mhùchadh! ‘Nuair a bhiteas i air a làn-dùsgadh gu ceart mhothachadh air a cionta, bithidh an ciontach—an cealgadair, am bréugadair, an striopadair, am mèirleach agus am mortair—air ‘eigneachadh gus a chionta gràineil, uamhasach aideachadh gu follaiseach an làthair Dhia ‘us dhaoine. Is tric a thachair so.
(Ri leanruinn.)